·         آیا کشور ما که هنوز در هزاره سوم میلادى از اقدامات نابخردانه سلسله قاجار در واگذارى اراضى اى که در دو قرارداد ترکمانچاى و گلستان از دست داد و بخش زیادى از دریاى خزر را وانهاد و بخش عظیمى از خراسان بزرگ را که بعد ها افغانستان نام گرفت در رنج نیست؟

به هر روى این بدنامى سلسله قاجار بیش از هر چیز معلول بى کفایتى، عشرت طلبى، زن بارگى، نخبه کشى، خودفروختگى و ستم هاى بى شمارى است که کردند و نه صرفاً تبلیغ و بزرگنمایى دیگران.  

- نویسنده مقاله مى نویسد: «چه بسیار روشنفکران و مورخانى که ریشه نگرفتن تخم دموکراسى را در خاک ایران به دلیل فقدان طبقات اجتماعى خوانده اند... فتحعلى شاه نزدیک به یک هزار همسر از طبقات مختلف با اصل و نسب و سنین متفاوت به حرمسراى شاهى آورد و به هر یک وظیفه اى محول کرد.»

اگر از آ خر جمله شروع کنیم پرسش اول این است که این هزار وظیفه اى که به هر یک از این زنان محول شده چه بوده و چه نقش اجتماعى _ تاریخى در تحولات ایران داشته است؟ به ویژه در بخش شکل گیرى بذر اولیه دموکراسى؟ دیگر آنکه این چه توجیه و تبیین جامعه شناختى است که به وجود آمدن عشرتکده اى در دربار به وسیله فتحعلى شاه در حالى که کشورش سال ها درگیر جنگ فرسایشى با همسایه قدرتمند شمالى خود (روس) بود، که صبح را تا شب و شب را تا به صبح در میان زنان رنگارنگ به سر مى کرده است این کار او را در عین خدمت به ایران جهت تشکیل طبقه اشراف که مقدمه دموکراسى مى توانست باشد تلقى کرد! و شگفت آنکه گردآورى یک هزار زن (که شاید در تاریخ هیچ پادشاهى در دنیا سابقه نداشته باشد) را در دربار، استعداد خاص او تلقى کرده و آن طور که هر دو نویسنده کتاب و مقاله به تلویح از او دفاع کرده اند مى توان این کار فتحعلى شاه را که «کارخانه تولید شاهزادگان» بود به ننگ ابدى از دست دادن قفقاز بخشید!

 آنجا که نویسنده کتاب قبله عالم مى گوید: «... استعداد فتحعلى شاه و شاهزادگان دربارى براى گردآوردن خانوارى به این بزرگى مسلم از حد محبت خانوادگى یا لذت شهوى مى گذشت...» و آنجا که نویسنده مقاله مى نویسد: «فتحعلى شاه... بى گمان با طرح چنین دربار پربارى در تحولات آینده ایران نقش بى بدیل یافت.»  فتحعلى شاه همان کس که درگیر تولید طبقه اجتماعى مورد نیاز دموکراسى ایران بود در عالم خود چنان غرق انواع لذت ها و خوشى ها بود که عالم دیگران را نیز چنین مى دید و در جواب معترضان به واگذارى بحر خزر گفت: «خاطر شیرین دوست را با اندکى آب شور مکدر نکنیم.»

  به هر روى هم نویسنده کتاب و هم نویسنده مقاله هر دو بر این باورند که عمل سخت کوشانه و طاقت فرساى فتحعلى شاه در «تدبیر امور زنان» (نزدیک به هزار تن) مقدمه تشکیل یک طبقه اجتماعى بوده که سبب رفع عقیمى دموکراسى در ایران شد و با کار این بزرگوار (و شاید بهتر بود لقب امیرکبیر به وى اتلاق مى شد) _ وى خدمت شایانى به پاگیرى دموکراسى در ایران کرد و به قول معروف در این حال «چه خوشى بود که به یک کرشمه آید دو کار.»  

- نکته جالب دیگر این جمله است: «در عصر قاجار بود که ایران بدون درآمد نفت بر مبناى مالیات ایالات، اداره مى شد و همه چیز در تهران متمرکز نبود.»  

باید از نویسنده پرسید معناى «اداره کردن یک کشور چیست؟» و اینکه شاهان قاجار این کشور را به چه شکلى و با چه قیمتى اداره مى کردند؟ و اینکه با قیاس با وضع کنونى همه چیز در تهران متمرکز نبود چه مزیتى داشت؟ اینکه دربار خوشگذران قاجاریه مالیات هاى سالانه هر ایالت را به خان ها و سلطنه ها و دوله ها پیش فروش مى کرد تا از پس خرج هاى هنگفت و گزاف عشرتکده دربار و شاهزادگان مغرور از فتحعلى شاه مانده تا عصر ناصرى برآیند آیا این به معنى اداره کردن مردمانى مفلوک و فقرزده و گرسنه و ستمدیده آن روزگاران است؟ شاید اشکال نویسنده آن است که با نگاه به ایران و تهران معاصر و رویه هاى اقتصادى کنونى به عصر قاجار مى نگرد و آن گاه صحه بر نحوه اداره کردن کشور در آن زمان مى گذارد. کشورى که در عصر قاجار از شمال و جنوب و شرق و غرب از طرف روس ها و انگلیسى ها و افغان ها همواره در معرض خطر و تهاجم بود و در داخل نیز مردم امان از دست حکام ایالات و یا راهزنان نداشتند و به قول سعدى «سنگ را بسته و سگ را رها کرده بودند.»   اگر به راستى مى خواهید بدانید که ایران در زمان قاجاریه به ویژه عصر ناصرى آن هم بدون درآمد نفت چگونه اداره مى شد، بجا است تا به کتاب «خاطرات حاج سیاح محلاتى» با عنوان فرعى «دوران خوف و وحشت» مراجعه کنید.

حاج سیاح کسى است که به جاى جاى ایران در آن روزگاران سفر کرد و مشاهدات خود را از این گونه «اداره کردن بدون نفت» سلسله قاجاریه که بیشتر به اداره کردن یک باغ وحش شبیه بود نگاشته است و یا به کتاب «روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه» مراجعه کنید که محمدحسن خان صنیع الدوله معروف به اعتماد السلطنه خاطرات روزانه خود را از شاهکار هاى قبله عالم! به رشته تحریر درآورده است. با خواندن این کتاب پرحجم درمى یابید که در عهد ناصرى کشور ایران به چه نحو اداره مى شده است. در این کتاب آنچه زیاد به چشم مى خورد آن است که شاه یا در حال شکار و استراحت است یا در فکر خوردن است و یا غرق در شهوت و اساساً به همه چیز فکر مى کرده جز به اداره کردن ممالک محروسه ایران. کشورى که بدون درآمد نفت اداره مى شده بار ها براى پر کردن خزانه تهى خود به استقراض از دولت هاى پرطمع روس و انگلیس پناه مى آورد و در جواب اینکه چه کسى باید پرداخت کند به قول مرحوم على حاتمى در فیلم کمال الملک: «چشم ملت کور پرداخت مى کند.»  

- آنچه تاکنون گفتیم بیشتر درباره سلسله قاجاریه به ویژه شاهکار هاى فتحعلى شاه و ناصرالدین شاه بود. در مقاله به شخصیت دیگرى پرداخته شده که در عنوان فرعى مقاله از او نیز یاد شده است: امیرکبیر هر چند به راستى در پرداختن به یک شخصیت و ارزیابى ویژگى ها و کارکرد ها و تاثیراتش باید به دور از تعصب و رسوبات فکرى گذشتگان بود اما این حقیقت را نیز باید در نظر داشت که براى بزرگ کردن کسى نباید دیگرى را کوچک کرد. آنچه که در اینجا اتفاق افتاده است بیشتر حجم مقاله درباره امیرکبیر است و به زیر کشیدن او از مقام بلندى که در نزد ایرانیان داشته و دارد.